"Koffie in de ene hand, baby in de andere – een recept voor succes"
The Scotsman, 20 november 1997
Judith Woods
Een VROUW zat in een hoek van het drukke café, een pen in de ene hand, espresso in de andere en een baby in een buggy. Om haar heen vallen borden op de grond, obers vallen voor- en achterover in hun gebleekte witte schorten en de klanten praten over broodjes met chocolade.
De vrouw scheen niets van de de chaos in de grote ruimte met een houten vloer te merken. Ze was een kinderboek aan het schrijven en Nicholsons café aan Edinburghs South Bridge was de enige plaats die ze kon vinden die warm was en waar ze de hele dag rustig kon zitten voor de prijs van een espesso á 90 pence.
Wanneer kinderboekenschrijfster Joanne Rowling aan haar donkerste dagen denkt klinkt er een huivering in haar stem. Maar de armoede, de depressie en de vochtige koude van haar Edinburghse flat met maar één slaapkamer waar de alleenstande moeder die moeilijke tijden doormaakte probeerde om haar babydochter warm te houden, verbleken in vergelijking met het dreigende verlies van haar identiteit.
“Het gevoel van wie ik was, was verschrikkelijk aangetast doordat ik opeens een alleenstaande bijstandsmoeder was,” zegt Rowling. “Dus ik schreef om mijn mentale gezondheid te beschermen. Ik heb altijd al geschreven en zo was het een manier om mijzelf te blijven zijn, ondanks alle vervelende omstandigheden.
Ook onder de beste omstandigheden van het verhongerende-schrijver-levend-in-armoed was er geen romantiek. Met een baby om te voeden en om aan te kleden en je zorgen om te maken, bestaat het mogelijk uit de meest verschrikkelijke tijd die je kunt mee maken. “Er waren moment dat Jessica at en ik niet. Ik voel me een beetje alsof ik overdreven dramatisch bezig ben, maar het is echt waar, hoe het ook mag klinken. Toen ik in Edinburgh was, was ik praktisch blut en het was een grote schok om te verwerken.
Haar huwelijk met een portugese TV journalist was gestrand toen hun dochter Jessie net drie en een half maanden oud was en ze verhuisde naar Edinburgh om bij haar zus te zijn.
De 32-jarige Rowling heeft voor haar kinderboek Harry Potter en de Steen der Wijzen net een prestigieuze literaire award gekregen, de Nestle Smarties Book Prize. Het is het meest recente succes in een serie van gebeurtenissen die haar in het gezelschap van veelverdienende professionele schrijvers brachten, waar rivaliserende bedrijven aan het bieden zijn op filmrachten en een enorm voorschot wat zes getallen kent.
Het verhaal achter het ontstaan van het boek lijkt echter op het plot van een boek: een armoedige alleenstaande moeder die haar baby tegen zich aan klemt, slentert door de natte en koude stralen van Edinburgh, op zoek naar een warme plek om te ontsnappen aan haar slechte flat. Ze zit úrenlang in een café terwijl ze een kopje koffie in de hand houdt, en terwijl haar babydochter slaapt schrijft ze in een lastig handschrift een kinderverhaal over een eenzaam klein jongentje, genaamd Harry Potter, en die aan zijn Dickens-achtige misère ontsnapt door een tovenaar te worden. De magie is meeslepend. Wanneer ze het manuscript opstuurt naar een literaire vertegenwoordiger, en ze geeft toe dat het meer uit hoop was dan uit verwachting – maar het einde is dat van een sprookje: Ze maakt een deal met een Amerikaanse uitgeverij die $100.000 zal opleveren voor het eerste deel uit een serie van zeven, en vier bedrijven waarvan twee Hollywoord studio’s zijn doen hun best om de filmrechten in handen te krijgen.
Yet if this rags-to-riches tale of real-life smacks, unavoidably, of cliche, the resulting fiction has been hailed as inventive story-telling at its best. Potter, a little orphan boy, is persecuted by his nagging relatives until at 11 he boards the train for Hogwarts School of Wizardry and Witchcraft, after which his life will never the same again. The same can justifiably be said about Rowling herself. Still based in Edinburgh, the city she "instantly fell in love with", her living conditions are a far cry from her first dank city-centre flat. But her experience of the rough end of life has been a salutary one and she remembers the little kindnesses rendered to her in times of need.
Ondanks het feit dat dit ‘van sloeber-naar-miljonair’ verhaal behoorlijk clichématig klinkt wordt het resulterende verhaal geprezen als ‘inventief verhalenvertellen op zijn best’. Potter, een kleine weesjongen, lijdt onder zijn lastige familie tot hij op 11-jarige leeftijd aan boord gaat van de trein naar Zweinsteins Hogeschool voor Hekserij en Hocus-Pocus, waarna zijn leven nooit meer hetzelfde zal zijn. Het zelfde kan met recht over Rowling zelf worden gezegd. Ze woont nog steeds in Edinburgh, de stad waar ze ‘meteen verliefd op werd,’en haar leefomstandigheden zijn verre van die van haar eerste vochtige flat in het centrum van de stad. Maar haar ervaring met de mindere kanten van het leven hebben tot het goede geleid en ze herinnert zich de kleine vriendelijkheden die haar werden getoond in tijden van nood.
“Het is het boek van iemand die ontsnapt, en door het te schrijven ontsnapte ik er in. Ik ging naar Nicholsons café omdat het personeel daar zo aardig en zo geduldig was én me toestond om één espresso te bestellen en daar urenlang te zitten schrijven tot Jessica wakker werd. Je kunt verschrikkelijk veel schrijven in twee uur wanneer je weet dat dat de enige kans is die je zult krijgen.”
Op hun beurt was het personeel van het café best blij om inspiratie zijn gang te laten gaan. “We kennen Joanne en Jessica allemaal,” zegt algemeen manager Roland Thomson. “Ze kwamen bijna elke dag en het kleine meisje sliep terwijl haar moeder schreef. Het was heel erg schattig.”
Rowling zegt dat haar medeleven uitgaat naar alleenstaande ouders die in dezelfde positie zitten als haar, terwijl ze erkent dat haar geluk niet iets is dat iedereen die in armoede leeft kan bereiken. “Toen Harry Potter werd uitgegeven leek het alsof er een aura van verbazing hing om het feit dat een alleenstaande moeder iets kon produceren dat iets waard was, en dat is behoorlijk beledigend. Ik hoop dat andere vrouwen datgene wat ik heb gedaan als inspirationeel zullen zien, maar aan de andere kant weet ik dat ik heel erg veel geluk heb gehad. Ik had een ‘verkoopbaar’ talent, om het zo maar te zeggen, en ik heb ook een opleiding gehad, dus ook als ik het boek niet has geschreven had ik de rauwe materialen gehad om mijn leven weer op te bouwen”.
Rowling groeide als de dochter van een manager bij Rolls-Royce op in Chepstow, Gwent. Aangezien ze academisch was ingesteld deed ze heel erg haar best op de middelbare school voordat ze een graad behaalde in Frans en literatuur aan Exeter. Later werkte ze voor Amnesty International in Londen en verhuisde naar Manchester voordat een combinatie van reistlust en een verlangen om als docent te werken haar aanspoorde om in Portugal te gaan werken. Ze nam een baantje als lerares Engels en ontmoette en trouwde een portugese TV journalist. In 1993 kreeg het koppel een dochter, Jessica, maar ze was nog geen vier maanden out toen het paar scheidde en Rowling naar Edinburgh ging om bij haar 30-jarige zus Di, een rechtenstudente, te blijven en ze was van plan om vroeg in het nieuwe jaar weer te vertrekken.
Rowling weigert om over haar echtgenoot, waar ze nu van gescheiden is, te praten. Ze zegt echter wel dat nadat ze van hem is gescheiden ze terug moest gaan naar Engeland. “Ik had nooit verwacht dat ik in die situatie zou belanden en dat het simpele feit dat ik mijn portugese echtgenoot verliet ook betekente dat ik het land moest verlaten waar ik me thuis voelde en de lerarencarrière die ik voor mezelf had opgezet. Mijn zus was in Edinburgh, maar ik had geen vrienden. Toen ik aankwam was ik zo verschrikkelijk alleen.”
Rowling begon met schrijven en deed toen part-time secretaressen werk. Na 18 maanden deed ze opnieuw een lerarenopleiding en werkte part-time op Leith Academy. Ze kreeg een beurs van het Scottisch Arts Council van $8.000 juist toen ze die het meest nodig had, waardoor ze een tekstwerker kon kopen en meer tijd kon besteden aan haar tweede Harry Potter boek, dat volgend jaar uit zal komen.
“Ik was al vier jaar over Harry aan het schrijven voordat ik naar Edinburgh kwam en ik denk dat ik geloofde in het idee omdat ik er zo lang aan had gewerkt, maar mijn hoop ging niet verder dan dat het uitgegeven zou worden. Het hele gedoe heeft mijn verwachtingen helemaal overtroffen.”
Het heeft ook de verwachtingen van de boekenwereld overtroffen. Het was een belangrijke gebeurtenis dat Rowling zo’n groot voorschot voor een kinderboek kreeg. John Grisham kreeg als debuterend auteur $70.000 voor The Firm (Advocaat van de duivel). De Bookerprijswinnaar van dit jaar, Arundhati Roy, kreeg een voorschot van 150.000 voor The God of Small Things.
Maar Harry Potter, waarvan sommigen voorspellen dat een klassieker zoals Roald Dahls Charlie en de Chocoladefabriek zal worden, raakte iets in de boekenindustrie. Zijn fantasie, die gericht is op kinderen van acht of ouder, is zo meeslepend omdat de karakterisatie is geworteld in de werkelijkheid. Harry is verschrikkelijk herkenbaar, aardig, maar niet slijmerig, met een competitiedrang, maar altijd meelevend. In Engeland alleen al zijn er al 30.000 exemplaren berkocht en het wordt vertaald voor de Europese markt en de toekomstige Amerikaanse verkoop zal zonder twijvel enorm zijn. Gelukkig schuilt er geen angst in het vooruitzicht van een serie van boeken.
“Omdat ik de laatste jaren zoveel ideeën had en een zevendelige boekenserie heb gepland, zijn de plots van de boeken er al,” zegt Rowling, en voegt toe dat hoewel ze heel erg blij is met haar nieuwe prijs en de aanmoediging van jonge lezers die het vertegenwoordig – het panel bestaat uit jongeren – het allerbeste moment toch was toen ze hoorde dat haar boek uitgegeven zou worden. “Ik voelde de puurste blijdschap toen ik eindelijk wist dat het een boek zou worden, een echt boek dat je kon zien staan op de plank van een boekenwinkel.”
Het personeel van Nicholsons maakt geen geheim van de trots die ze voelen bij Rowlings succes. Ze is nog steeds één van hun meest regelmatige bezoekers, maar in tenminste één aspect heeft de beroemdheid haar veranderd: Nu kan ze zich het veroorloven om er een lunch te eten.